EMRAH ÜSTÜN

internet güzel bir şeydir

Gömülü işletim sistemleri ve mikroişlemciler

28 Nisan, 2007 Kategori: yazılım |

MİKROİŞLEMCİLER – I ÖDEVİm

2006

1- GÖMÜLÜ SİSTEM

4- Mikroişlemci

6- RAM

7- Flash bellek

Gömülü sistem, bilgisayarın kendisini kontrol eden cihaz tarafından içerdiği özel amaçlı bir sistemdir. Genel maksatlı, örneğin kişisel bilgisayar gibi bir bilgisayardan farklı olarak, gömülü bir sistem kendisi için önceden özel olarak tanımlanmış görevleri yerine getirir. Sistem belirli bir amaca yönelik olduğu için tasarım mühendisleri ürünün boyutunu ve maliyetini azaltarak sistemi optimize edebilirler. Gömülü sistemler genellikle büyük miktarlarda üretildiği için maliyetin düşürülmesinden elde edilecek kazanç, milyonlarca ürünün katları olarak elde edilebilir.

Bir gömülü sistem esasında, kontrol ettiği cihazla tümleşmiş özel amaçlı bir bilgisayar sistemidir. Gömülü sistemlerin pc’lerden farklı olarak bazı özel gereksinimleri ve ön tanımlı görevleri yerine getirebilme kabiliyetleri vardır.

Gömülü bir sistemin çekirdeğini, belirli bir sayıda görevi yerine getirmek için programlanan mikroişlemciler ya da mikrokontrolörler oluşturur. Kullanıcıların üzerinde istediği yazılımları çalıştırabildiği genel maksatlı bilgisayarlardan farklı olarak, gömülü sistemlerdeki yazılımlar yarı kalıcıdırlar ve firmware ismiyle anılırlar.

1-A GÖMÜLÜ SİSTEMLER NERELERDE BULUNUR?

banka ATM’ leri
eylemsiz rehber sistemleri, uçuş kontrol donanım/yazılımı ve uçak ve füzelerdeki diğer entegre sitemlerden oluşan havacılık elektroniği modulleri
cep telefonları
router (yönlendirici), timeserver ve firewall (güvenlik duvarı) gibi bilgisayar ağ ekipmanları
bilgisayar yazıcıları
fotokopi makineleri
disket sürücüler (floppy diket sürücüler ve har disk sürücüler)
termostat, klima, sprinkler ve güvenlik izleme sistemleri gibi ev otomasyonu ürünleri
hesap makineleri
mikro dalga fırınlar, çamaşır makinesi, televizyon setleri ve DVD oynatıcı/kaydedici gibi ev elektroniği ürünleri
tıbbi ekipmanlar
çok fonksiyonlu kol saatleri
internet radyo alıcıları, TV set top box, ve dijital uydu alıcılar gibi multimedya uygulamaları
çok fonksiyonlu yazıcılar
PDA’ler gibi küçük avuç içi bilgisayarlar
PDA ve Java destekli gelişmiş cep telefonları
Endüstriyel otomasyon ve izleme için PLC’ ler
Video oyun konsolları ve avuç içi oyun konsolları
Taşınabilir bilgisayarlar

1-B TARİHÇE

*Apollo rehber bilgisayarı (ilk gömülü sistem)

Kayda değer ilk gömülü sistem MIT Instrumentation Laboratory ‘da Charles Stark Draper tarafından geliştirilen Apollo Guidance Computer olmuştur. Aya yapılan yolculuklarda iki tane kullanıldı ve komuta modülü ve LEM’ in eylemsiz rehber sistemlerini çalıştırıyordu.

Projenin başlangıcında Apollo rehber bilgisayarı Apollo projesinin en riskli parçası olarak kabul ediliyordu. O zamanki tek parça entegre devrelerin kullanılması boyut ve ağırlığı azaltıyor ama riski artırıyordu.

İlk kitlesel gömülü sistem üretimi 1961 yılında Minuteman füzesi için yapılan Autonetics D-17 rehber bilgisayarı oldu. Ayrık transistor lojiğinden yapıldı ve ana bellek için bir hard diski vardı. 1966 yılında Minuteman II üretime girdiğinde, D-17 ilk defa yüksek hacimli entegre devrelerin kullanıldığı yeni bir bilgisayara yerini bıraktı. Bu program dörtlü nand kapılı IC’ lerin birim fiyatını 1000$’ dan 3$’ a çekti ve ticari kullanımlarının yolunu açtı

Minuteman bilgisayarının önemli tasarım özellikleri, füzenin hedefi daha hassas bulabilmesi için rehber algoritmasının yeniden programlanabilir olması ve bilgisayarın kablo ve konnektörden tasarruf sağlayarak füzeyi test edebilmesiydi.

Maliyetin dikkate alınmadığı 1960’ lardaki bu ilk uygulamalardan itibaren gömülü sistemlerin fiyatları düşmeye başladı. Bunlarla birlikte işlem gücü ve fonksiyonellikte de yükseliş oldu.

İlk mikro işlemci hesap makineleri ve diğer ufak sistemlerde kullanılan intel 4004 oldu. Çalışabilmesi için harici bellek yongaları ve harici destek lojiklerine ihtiyaç duyuyordu. Intel 8080 gibi daha güçlü mikroişlemciler askeri projelerde geliştirildi ama diğer kullanıcılara da satıldı.

1970’ lerin sonunda 8-bit mikroişlemciler standart olmakla birlikte çözümleme ve giriş/çıkış işlemleri için genellikle harici bellek yongaları ve lojiklere ihtiyaç duyuyorlardı. Öte taraftan, fiyatlar hızla düşüyor ve uygulamalar küçük gömülü sistemleri lojik tasarımların içine sokuyordu. Görünebilir uygulamaların bir kısmı pahalı aygıtlardı.

1980’ lerin ortalarında harici olarak kullanılan sistem parçaları, işlemci ile beraber aynı yonganın içine girmeye başladı. Bunun sonucu olarak boyutta ve gömülü sistemlerin maliyetinde çok büyük düşüşler oldu. Bu tip entegre devrelere mikroişlemci yerine mikrokontrolör dendi ve gömülü sistemlerin yaygın bir şekilde kullanımı mümkün oldu.

Mikrokontrolör maliyeti bir mühendisin 1 saatlik maaşının altına indi ve bu gömülü sistemlerin sayısını ve gömülü sistemlerde kullanılmak üzere farklı firmalar tarafından üretilen parçaların sayısının patlamasına neden oldu. Örneğin, pek çok yeni özelliğe sahip IC’ ler, geleneksel paralel programlama arayüzleri yerine mikrokontrolörlere daha az sayıda arabağlantı sağlayan seri programlama arayüzleri ile beraber gelmeye başladı. I2C ‘ nin çıkış zamanı da bu döneme rastlamaktadır. Mikrokontrolörler 1$’ ın altına düştüğünde, voltmetre ve değişken kapasitör gibi pahalı analog elemanların yerlerini küçük bir mikrokontrolör ile kontrol edilen dijital elektronik elemanlara bırakması mümkün oldu.

80’lerin sonundan itibaren, tüm elektronik cihazlar için gömülü sistemler bir istisna değil bir standart haline geldi ve bu eğilim halen devam etmektedir.

1-C KARAKTERİSTİKLER

Gömülü sistemler en geniş manasıyla bilgisayar sistemidir. Gömülü sistemlerin örnekleri taşınabilir müzik çalıcılardan uzay araçlarındaki alt sistemler için kullanılan gerçek zamanlı kontrol sistemlerine kadar uzanır. En ticari gömülü sistemler, düşük maliyette bir takım işleri gerçekleştirmek için tasarlanıyor. Hepsi olmamakla birlikte büyük çoğunluğunun gerçek zamanlı sistem kısıtlamalarını karşılaması gerekir. Bazı fonksiyonlarının çok hızlı olması gerekebilirken, diğer pek çok fonksiyonunun kesin zamanlama gereksinimi olması gerekmemektedir. Bu tip sistemler, gerçek zaman kısıtlarını sistem gereksinimlerine bağlanmış özel amaçlı yazılım ve donanım kombinasyonları ile karşılarlar.

Gömülü sistemleri hız ve maliyet ile karakterize etmek zor olmakla beraber, maliyeti azaltan yüksek hacimli sistemler öncelikli tasarım hedefidir. Genellikle gömülü sistemlerin düşük performans gereksinimleri olur. Bu sistem donanımını, maliyeti düşürmek için basitleştirme olanağı tanır. Mühendisler gerekli fonksiyonları sağlayan “yeteri kadar iyi” olan donanımları seçerler.

Örneğin, uydu televizyon için dijital bir set-top box’ ın saniyede onlarca megabit veri işlemesi gerekir ama bu işlemlerin büyük bölümü çok kanallı dijital videoyu ayrıştıran, yönlendiren ve çözen özel entegre devreler tarafından gerçekleştirilir. Gömülü CPU bu işlemi kurar ve set box’ın kullanıcı ara yüzü gibi görsel öğelerini ekrana basar. Gömülü işlemcilerin hızları artıp, fiyatları ucuzlarken, yüksek hızlı veri işlemede öncülüğü daha fazla ele almaktadırlar.

Düşük hacimli gömülü sistemler için kişisel bilgisayarlar, programları sınırlayarak ya da işletim sistemini gerçek zamanlı işletim sistemiyle değiştirerek kullanılabilir. Bu durumda özel amaçlı donanım bir ya da daha fazla yüksek performanslı CPU ile değiştirilebilir. Bazı gömülü sistemler istenen görevleri yerine getirmek için, yüksek performanslı CPU, özel donanım ya da büyük belleklere ihtiyaç duyabilir.

Taşınabilir müzik çalıcılar ve cep telefonları gibi büyük hacimli gömülü sistemlerde, maliyeti düşürme yönünde yapılan çalışmalar öncelik kazanır. Bu sistemler genellikle birkaç entegre devre, bütün fonksiyonları kontrol eden entegre CPU ve tek bir bellek çipi içerirler. Bu tasarımlarda her bir eleman bütün sistem maliyetini düşürecek şekilde seçilir ve tasarımları bu şart altında yapılır.

Bir disk sürücüsü olmayan gömülü sistemler için yapılan yazılıma firmware adı verilir. Firmware yazılımları cihazın içinde gömülü olarak bulunur, örneğin; bir ya da daha fazla ROM ya da Flash bellek IC yongaları içinde. Gömülü sistemlerdeki programlar genellikle pek çok donanım kaynağından mahrum bir şekilde çalışırlar. Genellikle bu tip sistemlerde disket sürücü, işletim sistemi, klavye ya da ekran yoktur. Eğer bir kullanıcı arayüzü var ise küçük bir klavye ya da likid kristal bir ekran gerekebilir.

Gömülü sistemler, yıllarca hatasız bir şekilde çalışacağı varsayılan donanımların içinde bulunur. Bu yüzden gömülü sistem içindeki yazılımlar, kişisel bilgisayar içinde olanlardan daha dikkatli bir şekilde geliştirilip test edilir. Pek çok gömülü sistemde, disket sürücü, anahtar ya da buton gibi mekanik parçaların kullanımından sakınılır çünkü bu tip parçalar flash bellekler gibi statik parçalara kıyasla daha az güvenilirdir.

Bütün bunlara ek olarak, gömülü sistemler insanların kolaylıkla ulaşabileceği yerlere uzak olabilirler (bir petrol kuyusunun dibinde ya da uzayda bulunan bir uydu üzerinde). Dolayısıyla gömülü sistemler çok büyük veri kayıpları yaşandığı durumlarda bile kendilerini yeni baştan başlatabilmelidirler. Bu tip bir işlev watchdog timer adı verilen standart elektronik bir parça tarafından yerine getirilir.

1-D GÖMÜLÜ SİSTEMLERİN TASARIMLARI

Elektronik cihazlar genellikle mikroişlemci ya da mikrokontrolör kullanırlar. Bazı büyük ya da eski sistemler ise genel maksatlı büyük bilgisayarlar ya da minibilgisayarlar kullanırlar.

1-D.1 KULLANICI ARAYÜZLERİ

PARC, Apple Computer, Boeing ve HP’ de bulunan arayüz tasarımcıları, kullanıcı eylemlerinin tipinin sayısının azaltılması gerektiği prensibini keşfettiler. Gömülü sistemlerde bu prensip daha düşük maliyetlere yönelik çalışmalarla birleştirilmektedir.

Gömülü sistemlerde yaygın olarak kullanılan standart bir arayüz iki tuştan oluşmaktadır; bunlardan biri menü sistemini kontrol etmek için diğeri ise istenilen seçimi gerçekleştirmek için kullanılmaktadır. Menüler kendilerini belgeleyebildikleri ve çok basit kullanıcı eylemleri ile seçilebildikleri için oldukça popülerdir.

Bir diğer yöntem ise çıktı tipini ufaltmak ve basitleştirmektir. Tasarım bazı durumlarda her bir arayüz çıkışı ya da sistem hatasını bilgilendirmek amacı ile ışık veren LED içerir. Ucuz bir seçenek olması açısından üzerine kullanıcının yerel dilini içeren hata çıkıntılarını gösteren baskılı matris etiketleri yapıştırılmış ışık barları kullanmaktır. Örneğin, pek çok küçük bilgisayar yazıcısı üzerinde herhangi bir dilde yazılar olan etiketlerle etiketlenmiş ışıklar kullanmaktadır. Bazı marketlerde bu tip ürünler müşterinin seçeceği dilde hazırlanmış etiketlerle satışa sunulmaktadır.

Kullanılan bir başka yöntem mode’ ların kullanıcı ekranında açıkça görünür hale getirilmesidir. Eğer bir arayüzün modları varsa, her zaman bir yöntemle ya da arayüzün kendisi tarafından otomatik olarak tersine çevrilir. Örneğin, Boeing’in standart test arayüzü bir buton ve birkaç ışıktan oluşur. Butona basıldığı zaman ışıklar yanar ve bırakılması ile birlikte hata mesajı veren ışıklar yanar. Kullanılan etiketler yalın bir İngilizce ile hazırlanmıştır.

Tasarımcılar sıklıkla farklı renkleri kullanırlar. Kırmızı tehlike anlamına gelir ya da tüm sistemi etkileyecek bir hatanın varlığını belirtir. Sarı bir takım problemlerin olduğunu yeşil ise sistem durumunda herhangi bir aksaklık olmadığını belirtir. Seçilen renkler birçok insanın anlaması açısından trafik işaretlerindeki renkler olarak belirlenir.

Eğer yapılan tasarım bir ekran gerektiriyorsa tasarımcılar genelde düz metin kullanımını tercih ederler. Eğer ürün görsel eğlence öğeleri üzerinde kurulmuş bir tasarımdan ibaretse, görselliği zengin metinler, resimler ve menüler ürün için tercih edilmelidir.

1-D.2 PLATFORM

Gömülü tasarımlarda kullanılabilecek ARM, MIPS, Coldfire/68k, PowerPC, X86, PIC, 8051, Atmel AVR, Renesas H8, SH, V850, FR-V, M32R vb. gibi pek çok işlemci mimarisi bulunmaktadır.

Standart PC/104 küçük hacimli gömülü sistem tasarımları için sıkılıkla tercih edilmektedir. Bu tasarımlar genellikle DOS, Linux, NetBSD veya QNX ya da Inferno gibi gerçek zamanlı işletim sistemleri kullanmaktadır.

Büyük hacimli gömülü sistem tasarımlarında ise genellikle tek bir yonga üzerinde toplanmış sistemler tercih edilir ve bunun içinde uygulamaya yönelik entegre devre tasarımları kullanılır. Bu tasarımlar genelde CPU dahil tüm lojik tasarımlar FPGA kullanarak gerçeklenebilir.

1-D.3 ARAÇLAR

Gömülü sistem tasarımcıları, bilgisayar programcıları gibi derleyici, çevirici ve hata ayıklayıcı gibi araçları gömülü sistem geliştirmekte kullanırlar. Bununla birlikte, pek çok programcıya yabancı gelebilecek bir takım araçlarda geliştirme sürecinde kullanılır.

Yazılım araçları birkaç kaynaktan elde edilebilir:

* Gömülü pazarda uzmanlaşmış yazılım şirketleri

* GNU yazılım geliştirme araçlarından çalışılacak ortama taşınarak (bkz. çapraz derleme)

* Bazen de işlemci mimarisi kullanılacak gömülü işlemci mimarisine yakın olan kişisel bilgisayarlarda kullanılan yazılımlardan faydalanılabilir.

Bilgisayar programcılarının tercih etmediği ama gömülü sistem tasarımcıları tarafından kullanılan birkaç yazılım aracı bulunmaktadır;

* Sıklıkla kullanılan bir araç “in-circuit emulator” (ICE) daha modern tasarımlarda ise gömülü bir hata ayıklayıcı. Bu hata ayıklama aracı gömülü kod geliştirmede kullanılan temel yapılardan biridir. Mikroişlemci’ ye yapılan bağlantı ile sistemde geliştirilen kodların çabuk ve hızlı bir şekilde yüklenmesini ve ayıklanmasını sağlar.

* Gömülü bağlayıcılar’ ın (linker) kodun boyutunu ufaltmak ve çalışma zamanını azaltmak için pek çok optimizasyon özellikleri vardır. Bunlara ek olarak data overlays, ve bank switching gibi optimizasyon teknikleri de sağlayabilmektedirler.

* Kullanılan bir diğer araç ise gömülü uygulamaya bir CRC programı eklenmesi böylece gömülü sistem program verisini çalıştırmadan önce kontrol edebilir.

Bunların dışında kullanılan bazı programlama dilleri kullanıcıya gömülü sistemler tasarlamak amacıyla çeşitli kolaylıklar sağlar. C dili için;

* İsimlendirilmiş adres alanları

* İsimlendirilmiş depolama sınıfları

* Temel I/O donanım adresleme

1-D.4 HATA AYIKLAMA

Hata ayıklama genellikle bir devre emulator ya da mikrokontrolör tarafından çalışan mikrokodu kesebilecek bir çeşit hata ayıklayıcı tarafından gerçekleştirilebilir. Mikrokod kesme hata ayıklayıcıya üzerinde sadece CPU’nun çalıştığı donanım üzerinde çalışma imkânı verir. CPU tabanlı hata ayıklayıcılar bilgisayar donanımlarını CPU açısından test etmek ya da hata ayıklamak amacı ile kullanılabilir. Bunun yanında geliştiriciler, yüksek seviyeli dillerle kesme noktası ve tek adımlama kullanarak hata ayıklamalıdır çünkü bu özellikler oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunlara ek olarak basit log kayıtlarının tutulması gerçek zamanlı eylemlerin hata ayıklamasında faydalı olur.

Gömülü sistemin karmaşıklığı arttıkça üst seviye araçlar ve işletim sistemleri tasarımların içine girmeye başlar. Cep telefonları, pda’ ler ve diğer tüketici bilgisayarları ileri düzey yazılım ve işletim sistemleri gerektirir. Bu tip sistemlerde, Linux, NetBSD, OSGi ya da Embedded Java gibi açık programlama ortamları, geniş bir markete satış yapabilmek amacı ile kullanılmalıdır.

1-D.5 İŞLETİM SİSTEMİ

Gömülü sistemlerin genellikle bir işletim sistemleri yoktur ya da özelleştirilmiş gömülü işletim sistemleri kullanılmaktadır.

Gömülü işletim sistemleri başlığı altında ayrıntılı olarak anlatılacaktır.

1-D.6 BAŞLANGIÇ

Tüm gömülü sistemlerin bir başlangıç kodu vardır. Kesmeleri iptal eder, aygıtları ayağa kaldırır, bilgisayarı test eder (RAM, CPU ve yazılım) ve ardından uygulama kodunu başlatır. Pek çok gömülü sistem kısa süreli güç kayıplarından, en son yapılan testler tekrarlanmadan kurtarılabilir.

Tasarımcılar hataları işaret etmesi açısından genellikle LED kullanımını tercih ederler. Genel bir tasarım olarak tekrar başlatma sırasında tüm cihazlara bağlı LED’ ler yanmaya başlayacaktır. Daha sonra açılış testi sırasında yazılım, LED’ lerin durumunu hata ya da normal haller için değiştirir.

1-D.7 YERLEŞİK SELF-TEST

Kendini test eden gömülü sistemlerin temel şekilleri şöyle açıklanabilir;

CPU, RAM ve program belleğinin test edilmesi. Bu genellikle sisteme enerji verildiğinde bir kereliğine gerçekleştirilir. Güvenliğin kritik olduğu sistemlerde periyodik olarak ya da belli zaman aşımlarında gerçekleştirilir.
Giriş, çıkış ve çevre aygıtlarının test edilmesi. Komünikasyon, analog ve kontrol sistemleri bu tip testler gerçekleştirebilir.
Batarya ya da ona karşılık gelen enerji kaynağının test edilmesi.
Bağlantı üniteleri arasında gerçekleştirilen iletişim testleri. Üniteler arasında yollanan ve alınan basit mesajlarla sağlanır.
Kablo testleri. Bağlantı pinlerinin doğruluğunu test etmek için yapılır ve özellikle senkronize iletişim sistemlerinde ön plandadır.
Donanım arama testi. Eklenen bir donanım ile ilgili bilgiler kullanıcıya döndürülerek sistem yükleme işlemine yönelik yol gösterme sağlanır.
Tüketilebilinenlerin testi. Sistemde kullanılanların miktarı seviyesi ve pozisyonu hakkında bilgiler döndürür. Yakıt, ya da çeşitli kimyasal maddelerin kontrolü buna örnek verilebilir.
Operasyonel testler. Bu testler sistemin çalışması esnasında yürütülen fonksiyonlara yönelik bir testtir ve sistem ayakta iken gerçekleştirilir.
Güvenlik testi. Sistem güvenliği belli bir aralık değerine göre test edilir.

1-D.8 GÜVENİLİRLİK REJİMLERİ

İnsanların talep etme nedenlerine göre güvenirliğin farklı tanımları vardır. Ama güvenilirlik tipleri farklı sistemler için temel olup birbirleri arasında büyük değişiklik göstermemektedir;

Sistem oldukça güvensiz ya da onarım maksadı ile ulaşılması imkânsız. (Uzay sistemleri, denizaltı kabloları…).
Sistem güvenli bir şekilde kapatılamaz.
Sistem güvensiz durumdayken çalışamaz.

Bu tanımlamalar güvenilirlik rejimi için kriter olarak seçilebilir.

1-E GÖMÜLÜ İŞLETİM SİSTEMLERİ

ECos
FreeRTOS
Gömülü Linux
JavaOS
LynxOS
Mobilinux
Nucleus RTOS
Palm OS
Prex
VxWorks
Windows CE
Windows XP Embedded

1-E.1 ECos

eCos (embedded Configurable operating system) gömülü sistemler ve uygulamalar için geliştirilmiş açık kaynak, ücretsiz ve gerçek zamanlı bir işletim sistemidir. eCos’ un kolaylıkla yapılandırılabilir olması istenilen uygulamaya yönelik kararlı bir işletim sistemi oluşturmaya, çalışma zamanında en iyi performans elde etmeye ve donanım kaynaklarının optimum kullanımına olanak tanır.

eCos birkaç yüz kilobyte’ lar civarında düşük bellek kapasitesine sahip ya da gerçek zamanlı gereksinimleri olan sistemlere için tasarlanmıştı. Gömülü Linux’ u destekleyecek kadar RAM’ e sahip olmayan sistemlerde kullanılır. Şu an için, uygulama ve servis gereksinimleri hariç minimum 2 MB RAM civarında kullanılabilmektedir. eCos ARM, CalmRISC, FR-V, Hitachi H8, IA-32, Motorola 68000, Matsushita AM3x, MIPS, NEC V8xx, PowerPC, SPARC, SuperH ve Nios II gibi farklı donanım platformları üzerinde çalışabilmektedir.

1-E.2 FreeRTOS

FreeRTOS pek çok mikrokontrolöre taşınabilen gömülü cihazlar için tasarlanmış gerçek zamanlı işletim sistemidir. GPL lisansının değiştirilmiş bir şekli altında dağıtılmaktadır. Bu lisans kullanıcıya ait kodların kapalı kalmasını bunun yanında kernel’ in açık kaynak olarak kullanılmasına izin vermektedir buda FreeRTOS’ un ticari kullanımını kolaylaştırmaktadır. FreeRTOS’ ücretsiz olarak indirilip kullanılabilmektedir. Desteklediği mimariler;

ARM Cortex-M3
ARM mimarisi ARM7
AVR
x86
PIC mikrokontrolör PIC18
Renesas H8/S
MSP430
HCS12
8052
MicroBlaze

Kurulum işlemi her türlü mimari için önceden hazırlanmış konfigürasyon işlemi ile gerçekleştirilebilir. FreeRTOS işdüzenleyicisi küçük ve basit olacak şekilde tasarlanmıştır. FreeRTOS CORTEX-M3 mikrokontrolörleri için tasarlanmış gerçek zamanlı bie kernel’ e sahip ilk işletim sistemi olmuştur.

1-E.3 Gömülü Linux

Gömülü Linux, Linux işletim sisteminin cep telefonları, PDA’ ler, elde taşınabilir medya oynatıcılar ve diğer tüketici elektroniği cihazları gibi gömülü sistemlerde kullanılan adıdır.

Geçmişte gömülü sistemler için yapılan yazılımlar doğrudan assembler’ da yazılarak geliştiriliyordu. Geliştiriciler tüm donanım sürücülerini ve arayüzlerini baştan geliştirmek zorundaydı. Daha sonraki uygulamalarda, küçük bir ücretsiz yazılım seti ile desteklenmiş Linux kernel’ in gömülü cihazların sınırlı donanım alanlarına sığdırılabildiği çalışmalar gerçekleştirilmişti. Tipik bir gömülü Linux yüklemesi 2 MB alan üzerinde yapılabilmektedir.

Gömülü Linux’ un diğer gömülü işletim sistemlerine olan avantajları;

Açık kaynak olması
Küçük yükleme alanı (2 mb civarı)
Telif hakkı masrafı olmaması
Olgun ve kararlı olması (10 yıldan fazla bir süredir pek çok cihazın içinde kullanılmakta)
İyi desteklenmesi

Günümüzde gömülü Linux kullanılan cep telefonu markaları:

E28 E2800
Motorola A760, A768, A780, E680, A1200
Panasonic P901i
NEC N901ic
Samsung SCH-i519
Telepong
Wildseed
Üzerinde Linux olan mobil telefonlar
Road S101
Linux Smartphone Referansı

1-E.4 JavaOS

JavaOS Java virtual machine üzerinde çalışan ve Sun Microsystems tarafından geliştirilmiş bir işletim sistemidir. Unix ya da Unix tabanlı işletim sistemlerinin C programlama dilinde yazıldığı gibi JavaOS’ de Java programlama dili kullanılarak yazılmıştır.

1 Mikrokernel

2 Virtual Machine (sanal akine)

3 Sürücüler

4 Pencereleme Sistemi

5 Uygulamaları

6 Dış Bağlantılar

1-E.4-A Mikrokernel

İşletim sisteminin kullandığı mikrokernel üzerinde çalıştığı donanıma bağlıdır. Desteklenen platformlar;

· ARM

· PowerPC

· RISC

· SPARC

· StrongARM

· x86

1-E.4-B Virtual Machine (sanal makina)

Java virtual machine mikrokernel’ in üzerinde çalışır.

1-E.4-C Sürücüler

Tüm cihaz sürücüleri Java ile yazılmıştır ve virtual machine tarafından çalıştırılmaktadır.

1-E.4-D Pencereleme Sistemi

AWT API kullanan bir grafik ve pencereleme sistemi de Java’ da yazılmıştır.

1-E.4-E Uygulamaları

JavaOS gömülü sistemler üzerinde çalışmak üzere tasarlanmıştır ve multimedya sistemleri, network altyapıları ve ATM’ ler temel uygulama alanlarıdır.

1-E.5 LynxOS

LynxOS Unix tabanlı LynuxWorks tarafından çıkarılan gerçek zamanlı bir işletim sistemidir. LynxOS bütünüyle POSIX’ e uygundur ve yakın bir zamanda da Linux’ e uyum entegrasyonunu tamamlamıştır. LynxOS özellikle havacılık, uzay, askeri sanayi, endüstriyel süreç denetimi ve telekomünikasyon gibi uygulama alanları için tasarlanmış gerçek zamanlı gömülü sistemlerde kullanılır. ARM ve PowerPC mimarilerini desteklemektedir.

1-E.6 Mobilinux

Mobilinux mobil cihazlarda kullanılan Linux tabanlı gömülü işletim sistemidir. Mobilinux tek işlemcili mobil telefonlardaki batarya güç tüketimini optimize etmek maksadı ile tasarlanmış açık kaynak ve açık standart bir teknolojidir. Linux 2.6 kernel kullanmaktadır. Ön yüklemesi çok hızlıdır ve genellikle 1 sn’ nin altında tamamlanmaktadır. KDrive (TinyX olarak ta bilinir) ve GTK+ üzerine kurulmuş grafik arayüzüne sahiptir.

1-E.7 Nucleus RTOS

Mentor Graphics’in gömülü sistemler bölümü Accelerated Technology tarafından üretilen gerçek zamanlı işletim sistemidir.

1-E.8 Palm OS

PalmOS, PalmSource firması tarafından cep bilgisayarları (PDA’lar) için tasarlanan bir işletim sistemidir. PalmSource firması Palm isim hakkını Mayıs 2005’te PalmOne (Şimdiki Palm) firmasına satmıştır. PalmSource hazırlamakta olduğu Linux tabanlı yeni işletim sisteminin isminin ne olacağı konusunda henüz bir açıklama yapmamıştır.

1 PalmOS tarihi

2 Yazılım tabanı

3 Yazılım geliştirmek

1-E.8-A PalmOS tarihi

PalmOS orijinal olarak US Robotics firmasının çıkardığı Pilot isimli PDA için Jeff Hawkins tarafından tasarlanmıştır. İşletim sisteminin ilk sürümü Pilot 1000 ve Pilot 5000 cihazlarında kullanılırken ikinci sürümü PalmPilot Personal ve PalmPilot Professional isimli PDA’larda kullanılmıştır.

Palm III serisinin çıkışı ile PalmOS’un üçüncü sürümü duyurulmuştur. İşletim sistemi bundan sonra 3.1, 3.3, 3.5 gibi güncellemelerle pek çok yeni özellik kazanmıştır. PalmOS 4.0 ise m500 serisinin çıkışı ile duyurulmuştur.

Tungsten T serisi ile duyurulan PalmOS 5.0 ise ARM mimarisindeki işlemcilere destek vermekteydi. Eski programlar PACE (Palm Application Compatibility Environment) denilen bir emülasyon ortamında çalıştırılmaktaydılar.

Palm şirketi PalmOne ve PalmSource olarak ikiye ayrıldı. PalmOne donanım işini üstlenirken PalmSource’da yazılım işini üstlendi. Yani PalmOne PDA’ları üretecek, PalmSource da işletim sistemi işini üstlenecekti. Bu ayrılma ile farklı firmaların da PalmOS işletim sistemini kullanan cihazları üretmesi teşvik edilmek isteniyordu. PalmOne şirketi Mayıs 2005′de Palm isim haklarını satın alarak tekrar Palm adını almıştır.

PalmSource firması 2003 PalmOS 6′yı çıkardı. Şubat 2004′de PalmSource PalmOS 5′e PalmOS Garnet, PalmOS 6′ya da PalmOS Cobalt isimlerini verdiğini açıkladı. Eylül 2004′de 6.1 sürümü duyurulan PalmOS Cobalt’ı kullanan bir cihaz şu ana kadar piyasaya çıkmadı.

PalmSource 2004′ün sonlarında Linux tabanlı bir PalmOS sürümü üzerinde çalışmaya başladıklarını duyurdu. Haziran 2005′de ise diğer ürünlerin geliştirilmesini durdurduklarını ve Linux tabanlı PalmOS üzerinde yoğunlaştıklarını duyurdular.

Eylül 2005′de PalmSource, Japon ACCESS firması tarafından satın alındığını açıkladı.

Kasım 2005 itibari ile PalmOS tabanlı cihazları üreten en büyük firma olan Palm, PalmSource’un verdikleri ile yetinmeyerek PalmOS üzerinde birçok değişiklik yapmıştır. Bu değişiklikler cihazların günümüz standartlarında kalabilmesini sağlamasına rağmen, PalmOS’un kararlı yapısını etkilemiş, onu daha çok iş yapabilen ama daha sorunlu bir işletim sistemi haline getirmiştir.

1-E.8-B Yazılım tabanı

PalmOS için yirmi beş binden fazla üçüncü parti yazılımlar geliştirilmiştir. Bu yazılım tabanı PalmOS’un önemli avantajlarından biridir.

1-E.8-C Yazılım geliştirmek

PalmOS için birçok yazılım geliştirme aracı üretilmiştir. Metrowerks CodeWarrior, Handheld Basic, NS Basic, AppForge, Pocket Studio, OrbForms Designer, CASL, Pocket C ve PDA Toolbox gibi yazılımlar ile PalmOS programları geliştirilebilir. Palm aynı zamanda J2ME ve MIDP profillerini de desteklemektedir.

1-E.9 Prex

Prex BSD Lisansı altında dağıtılan gerçek zamanlı gömülü işletim sistemidir. Bellek yönetimi, processler arası iletişim (mesajlar ve paylaşık bellek) ve kernel içersinde multithreading özelliklerini sağlamaktadır. Bunların yanında uygulamaya özel nitelikleri örneğin kullanılacak dosya sisteminin tasarımını kullanıcıya bırakmaktadır. Prex şu anda IBM PCler ve Game Boy oyun konsolları üzerinde kullanılmaktadır.

1-E.10 VxWorks

VxWorks Unix tabanlı, Wind River Systems tarafından geliştirilen gerçek zamanlı bir işletim sistemidir. POSIX uyumlu bellek yönetimi, çok işlemci desteği, kullanıcı ara yüzü için kabuk (shell), sembolik ve kaynak seviyesinde hata ayıklama ve performans takip yeteneklerine sahiptir.

VxWorks Unix benzeri işletim sistemlerinden farklı olarak, üzerinde Unix ya da Windows çalışan bir makinede farklı işlemci mimarileri için yapılan çapraz derleme ile geliştirilir.

1-E.11 Windows CE

Windows CE (İngilizce Compact Edition, yani Küçük Sürüm olduğu söylenir, ancak Microsoft bunu doğrulamamıştır), Microsoft tarafından taşınabilir cihazlar için yazılmış bir işletim sistemidir. Windows CE, sanılanın aksine küçültülmüş bir Windows değil özel olarak yazılmış, ayrı bir işletim sistemidir. Windows’un küçültülmüş sürümlerine bir örnek olarak Windows XP Embedded sayılabilir.

Windows’un küçültülmüş bir sürümü olmadığı için “normal” Windows programları Windows CE altında kullanılamazlar. Bunun diğer bir sebebi de, Windows CE işletim sisteminin çok farklı işlemci mimarilerinde çalışabilir olmasıdır. Öte yandan, daha sonra da açıklanacağı üzere Windows CE için program yazması Windows için program yazmaya fazlasıyla benzediğinden, bazı yazılımların Windows CE sürümü de vardır.

Windows CE, birçok alanda kullanılabilir:

Ucuz taşınabilir PC’ler
Çok küçük PC’ler
Pocket PC’ler
Cep telefonları
TV setleri
Benzer elektronik araçlar

Bir programcı için Windows CE’nin en büyük avantajı, önceden tanıdığı Win32 arayüzüne çok benzer bir arayüz sunmasıdır: diyalog pencereleri, registry ve DirectX Windows CE’de aynı ya da oldukça ufak değişikliklerle kullanılabilir. Windows CE’de asenkron işlemler bulunmamaktadır (ör. WSAAsyncSelect, asenkron dosya erişimi). Ayrıca bazı Win32 API fonksiyonlarına ait parametreler, Windows CE yazılım geliştirme kitinde tanımlandığı halde kullanılmamalıdır. Windows CE üzerinde .NET Compact Framework ile de uygulama geliştirilebilir. “Normal” Windows altında program yazmak için sıkça kullanılan Visual Studio aracı, ya da eMbedded Visual C++, Windows CE’ye de uygun kod üretebilir ve derleyebilir. Bunun için Microsoft’tan gerekli yazılım geliştirme kiti indirilebilir. eMbedded Visual C++ ve yazılım geliştirme kitleri (SDK) ücretsizdir. Windows CE Emulator’ü ile geliştirilen yazılım alete aktarılmadan önce test edilebilir.

Windows CE, aşağıdaki yazılım ve donanımları desteklemektedir:

Word, Excel, Outlook ve son olarak PowerPoint’in Windows CE sürümleri vardır
Internet Explorer Mobile başta olmak üzere bazı web tarayıcılarını kullanılabilir, MSN Messenger’ın Windows CE sürümü vardır
Opera Web Browser, 2006 yılında 4 farklı işlemci mimarisinde çalışmak üzere (X86, ARM, SH4 ve MIPS) Windows CE için yeni browser çekirdeğini kullanan iki ayrı web browser ve web browser yazılım geliştirme kiti hazırlamıştır
Windows Media Player’a ek olarak birçok alternatif yazılım sayesinde (The Core Pocket Media Player gibi) birçok çoklu ortam dosyası açılabilir
Windows CE, aygıt sürücüsü bulunduğu takdirde Wi-fi, Bluetooth, GSM, GPRS, EDGE, 3G veya VPN gibi sayısız bağlantı desteğine sahiptir
Birçok çevre birim (USB diskler gibi) desteklenir

Windows CE, gerçek zamanlı işletim sistemidir. Pocket PC 2002, Pocket PC 2003 ve Windows Mobile 5.0 işletim sistemlerinin temeli Windows CE’ye dayanır. Windows CE, Intel x86, ARM, MIPS ve SH4 gibi farklı işlemci mimarileri üzerinde, 1MB gibi oldukça küçük hafızayla çalışabilir.

Windows CE 120 günlük deneme kiti ya da tam sürümüyle beraber, geliştirmenin yapılacağı PC’ye kurulmak üzere Platform Builder isimli bir uygulama gelir. Bu uygulamada işlemci mimarisi, işletim sistemiyle beraber alete yüklenecek uygulamalar, aygıt sürücüleri ve platforma özel diğer bileşenler seçilir ve bir Windows CE imajı oluşturulur. Platform Builder, aynı zamanda seçilen imaja ait bir yazılım geliştirme kiti de üretir. Bu kitin Visual Studio 2005′e ya da eMbedded Visual C++’a eklenmesiyle, oluşturulan imajda çalışacak uygulamalar geliştirebilir. İmaj daha sonra yine Platform Builder vasıtasıyla alete aktarılır. Platform Builder ile beraber kernel debugger, profiler gibi birçok yardımcı uygulama da gelir. Bu uygulamalar sayesinde oluşturulan imajdaki sorunların tespiti kolaylaşır.

Windows CE’de, diğer rakiplerinin bazılarından farklı olarak, fakat tıpkı Windows NT’de olduğu gibi, zamanlayıcı (scheduler) için en küçük görev (task), ipliktir (thread). Windows CE, öncelik zamanlaması (priority scheduling) ile çalışır. Windows CE’de oldukça önemli bir başka yöntem daha kullanılır, bu da öncelik değişimidir (priority inversion).

Microsoft, Windows CE ile beraber Internet Explorer’da çalışmak üzere bir adet Macromedia Flash ActiveX’i de sunmaktadır.

Windows CE ve türevlerinin standart implementasyonlarında DCOM desteği sınırlıdır. COM ve OLE otomasyonu (automation) sınırlıdır. Bu işlemler 70-800KB hafıza gerektirebilir. Zayıf COM desteği ve performans kaygısı sebebiyle, Windows CE işletim sistemleri üzerinde COM bileşenleri kullanımından kaçınılır.

Windows CE işletim sistemi, özel durumları (exception) desteklemektedir. Ancak Win32 debugging API (dbghelp) Windows CE’de bulunmamaktadır (ticari bir implementasyonu bulunmaktadır). Bundan dolayı özel durumların çözümlenmesi (stack trace) ya da çalışma zamanında kullanılan bazı teknikler Windows CE üzerinde kullanılamamaktadır.

1-E.12 Windows XP Embedded

Windows XP Embedded ya da XPe Microsoft tarafından gömülü sistemler için tasarlanmış bir işletim sistemidir. Windows XP Professional ile temel olarak aynı ikili dosyaları kullanmak ile birlikte özellikle Windows’ un Win32 API tam desteğini isteyen OEM, ISV ve IHV geliştiricilerine pazarlanmaktadır. Mevcut Windows uygulamalarını ve cihaz sürücülerini çalıştırabilmektedir.

XPe’ nin Windows CE ile herhangi bir bağlantısı yoktur. İkisi de farklı cihazları hedeflemekte ve her birinin OEM üreticilerinin dikkate aldığı eksi ve artı yönleri bulunmaktadır. Örneğin, XPe hiçbir zaman CE’ nin üzerinde çalıştığı kadar az yer kaplamayacaktır. Bununla birlikte, CE XPe’ nin kullandığı Win32 API’ lerini kullanamayacak ve mevcut sürücü ve uygulamaların çok büyük kısmını çalıştıramayacaktır.

XPe’ nin kullanımının hedeflendiği cihazlar; ATM’ ler, yiyecek ve meşrubat otomatları, yazar kasalar, atari makineleri, endüstriyel robotlar, ince istemciler, elektronik ev eşyaları, NAS cihazları vb.

İşletim sisteminin kullanıcı tanımlı versiyonları PC dışında her yerde kullanılabilir. XPe XP Pro ile aynı donanımı (x86 mimarisi) destekleyebilmesine rağmen lisans sınırlamalarından dolayı standart PC’ lerde kullanılmamaktadır.

2- MİKROİŞLEMCİLER

Mikroişlemci (ya da CPU) (Central Processing Unit, Merkezi İşlem Birimi) çevresel birimlerden gelen sayısal verileri işleyerek gelen kodların yapısına göre sanal ortama ya da diğer çevresel birimlere uyarlayan işlevsel ve programlanabilir bilgi ünitesi.

Genel bir ifade ile bir bilgisayarın beyni, esas işi yapan kısım olarak isimlendirilebilecek olan mikroişlemciler hakkında biraz daha ayrıntılı bir açıklama şu şekilde yapılabilir: Bir dijital bilgisayar üç temel kısımdan oluşmaktadır.

1. Merkezi işlem birimi, MİB (Central processing unit, CPU)

2. Program ve veri hafızaları (Program and data memory)

3. Giriş-çıkış birimleri (Input-output units)

Merkezi işlem birimi, verileri işleme ve sistemi oluşturan çeşitli birimler arasında bilgi akışı kontrolü işlemlerini gerçekleştirir. Veri işlemenin büyük çoğunluğu MİB de yer alan Aritmetik Lojik Birimi üzerinde gerçekleştirilir. Ancak bu işlemlerin gerçekleştirilmesi sırasında Kod Çözme Kontrol Birimleri ile çeşitli Saklayıcılar (Registers) da çok yoğun olarak kullanılır. İşte bu merkezi işlem birimini oluşturan çeşitli alt birimlerine tek bir entegre devre üzerinde gerçekleştirilmiş, üretilmiş haline mikroişlemci (microprocessor) adı verilir.

Bir mikroişlemci kullanılarak hazırlanmış bilgisayarlara mikrobilgisayar denilmektedir. Hafıza ve giriş-çıkış birimlerinin miktarı, türü ve kapasitesi uygulamaya bağlı olarak değişir. İsimlendirmede kullanılan micro adı ise işlemcinin veya bilgisayarın yeteneğinin kısıtlılığını değil, boyutlarının küçüklüğünü belirtmek için kullanılır. Modern gelişmiş mikroişlemcilerde birkaç milimetre karelik alanda milyonlarca transistör yer almaktadır. Örneğin Pentium II işlemcisinde (ön hafıza, cache memory) hariç 7.5 milyon adet transistör bulunmaktadır.

2-A TARİHÇE

Mikroişlemcilerin tarihsel gelişimine kısaca bir göz atacak olursak; ilk mikroişlemcinin bir hesap makinesinde kullanılmak üzere Intel firması tarafından 1971 de I4004 adıyla üretilen 4 bitlik bir işlemci olduğu görülür. Bu tarihten önce bilgisayarın MİB’leri önceleri elektron tüpleri ve röleler daha sonraki dönemde ise transistörler ve çeşitli elektronik devreler kullanılarak hazırlanıyordu. Çok büyük yer kaplayan ve çok güç tüketen bu eski bilgisayarlar ortam şartlarına karşı da çok duyarlıydılar. İşlem kapasitelerinin çok kısıtlı olmasının yanı sıra sürekli bakım gerektiriyordu. Bir fikir vermesi açısından, 1945 te Pennsylvania Üniversitesinde tamamlanan “ENIAC” isimli ilk bilgisayarın 30 metre boyu ve 30 ton ağırlığı olduğunu söyleyebiliriz. 18000 radyo tüpünden oluşan cihaz 100kWatt güç harcamaktaydı.

1971′deki bilgisayarın temel elemanı kabul edilen MİB’in tek bir entegre devre içine sığdırılarak üretimi, yarı-iletken teknolojisinde, transistörün keşfi gibi bir sıçrama gerçekleştirmiştir. Intel, özel sipariş üzerine geliştirdiği 4 bitlik I4004 (1971) ve 8 bitlik I8008 (1972) entegre devresine ilk müşterilerinden başka bir ilgi beklemediği üretim hattını düşük kapasitede tutmuştu. Ancak aksine bu işlemciler büyük bir ilgi gördü ve 1974′de genel amaçlı ilk 8 bitlik MİB olan I8080 işlemcisini üretti. Bu işlemciye büyük bir talep oldu ve kısa bir zamanda I8080 endüstri standardı oldu. İki yıl sonra 1976′da daha gelişmiş bir model olan I8085 üretti. Bu arada 1975 yılında sektörün ikinci önemli ismi olan Motorola firması da MC6800 adındaki işlemciyi piyasaya sürerek o günden itibaren süre gelen bir yarışa katılmış oldu.

Mikroişlemcilerin sınıflandırılmasında önemli bir ölçü olan bit sayısı işlemcinin üzerinde işlem yapabildiği en uzun verinin bit sayısını gösterir. Kelime uzunluğu (word length) de denilen bu parametre 4 bit, 8 bit, 16 bit, 32 bit gibi değerler alabilmektedir. Bu değerler aynı zamanda işlemcinin saklayıcılarının ve veri yolunun genişliğini de gösterir. Ancak bazen harici ve dahili veri yolları farklı genişliklerde olabilir.

1978 yılında ilk 16 bitlik işlemcisi olan 8086′yı üreten Intel bir yıl sonra 1979′da harici veri yolu genişliği 8 bit olmanın dışında 8086 ile aynı yapıya sahip olan 8088′i piyasaya sürdü. 8088, 1981 de üretilmeye başlanan IBM PC (Personal Computer - Kişisel Bilgisayar)’nin ilk işlemcisi olmuştur.

16 bitlik işlemcilerde endüstri standardı olan 8086/8088 günümüze kadar gelen çeşitli ürünlerle x86 ailesi diye isimlendirilen mikroişlemci ailesinin çekirdeği olmuştur.

2-B GENEL MİKROİŞLEMCİLER VE YAPILAR

AMD K5, K6, K6-2, K6-III, Duron, Athlon, Athlon XP, Athlon MP, Athlon XP-M (IA-32 32-bit Intel x86 mimarisi)
AMD Athlon 64, Athlon 64 FX, Athlon 64 X2, Opteron, Sempron, Turion 64 (AMD64 mimarisi)
ARM family, StrongARM, Intel PXA2xx
Altera Nios, Nios II
Atmel AVR mimarisi (yalnızca mikrokontrolörler)
EISC
RCA 1802 (aka RCA COSMAC, CDP1802)
Cyrix M1, M2 (IA-32 32-bit Intel x86 mimarisi)
DEC Alpha
Intel 4004, 4040
Intel 8080, 8085, Zilog Z80
Intel 8086, 8088, 80186, 80188 (16-bit eş zamanlı mod-sadece Intel x86 mimarisi)
Intel 80286 (16-bit eş zamanlı mod ve korumalı mod Intel x86 mimarisi)
Intel 80386, 80486, Pentium, Pentium Pro, Celeron, Intel Core Duo, Pentium II, Pentium III, Xeon, Pentium 4, Pentium M, Celeron M (IA-32 32-bit Intel x86 mimarisi; IA-64 ve HP PA-RISC ailesinden)
Later Xeon, later Pentium 4, Pentium D, Celeron D, Intel Core 2 (EM64T mimarisi)
Intel Itanium (IA-64 mimarisi)
Intel i860
Intel i960
M32R mimarisi
MIPS mimarisi
Motorola 6800, MOS Technology 6502, Motorola 6809
Motorola 68000 family, ColdFire
Motorola 88000 (POWER ile PowerPC ailesinden )
NexGen Nx586 (IA-32 32-bit Intel x86 mimarisi)
IBM POWER (88000 ile PowerPC ailesinden)
NSC 320xx
OpenCores OpenRISC mimarisi
PA-RISC ailesi (HP, IA-32 ile IA-64 mimarisi ailesinden)
PowerPC ailesi, G3, G4, G5
National Semiconductor SC/MP (”scamp”)
Signetics 2650
SPARC, UltraSPARC, UltraSPARC II–IV
SuperH ailesi
Transmeta Crusoe, Efficeon (VLIW mimarisis, IA-32 32-bit Intel x86 emulator)
INMOS Transputer
VIA’s C3,C7,Eden serisi (IA-32 32-bit Intel x86 mimarisi)
Western Design Center 65xx
XAP işlemci Cambridge Consultants’tan